Dünyada son yıllarda yaşanan göç hareketlerinin Türkiye demografisi üzerinde önemli etkisi olmuş, Türkiye’de bu konuda en fazla etkilenen alanlardan biri de sağlık sigortası alanı olmuştur. Resmi istatistiklere* göre Türkiye’de ikamet izni ile bulunan yabancı uyruklu sayısı 2012 yılında 321.548 iken Eylül 2022 itibariye bu sayı 1.385.468’e çıkmıştır. Son yıllarda ikamet izni başvurularında zorunlu hale gelen sağlık sigortasının bulunması koşulu ile birlikte Sosyal Güvenlik Kurumu tarafından sunulan hizmetlerden olan genel sağlık sigortası ön plana çıkmıştır.
Genel sağlık sigortası, 2008 yılından itibaren Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlarının sağlık hizmetlerini karşılamakta olup 1.1.2012 yılından itibaren tüm vatandaşlar için zorunlu hale gelmiştir. Türkiye Cumhuriyeti vatandaşları ile birlikte yabancı uyrukluların da genel sağlık sigortalısı olması imkânı getirilmiş olup Türkiye’deki ikamet statülerine göre farklılaşmaktadır.
Türkiye Cumhuriyeti’nde ikamet eden yabancı uyrukluları dört farklı başlık altında toplayabiliriz: ikamet izni (uzun ve kısa dönem) bulunanlar, uluslararası koruma statüsü veya vatansız kapsamında sayılanlar, çalışma izni sahipleri ve geçici koruma statüsü kapsamında bulunanlar.
Geçici koruma; son yıllarda savaş nedeniyle Türkiye’ye sığınmış olan ve ikamet izni bulunmayan kişileri kapsamakta olup bu kişilerin sağlık hizmetleri Göç İdaresi Başkanlığı tarafından Sağlık Bakanlığı aracılığı ile verilmektedir. Geçici koruma kapsamında bulunan kişilerin ikamet izni bulunmaması nedeniyle genel sağlık sigortası kapsamına alınması mümkün olmamaktadır.
Diğer bir göç yöntemi olan uluslararası koruma statüsü veya vatansız sayılanlar ise çeşitli nedenler ile Türkiye Cumhuriyeti tarafından kabul edilerek kendilerine farklı bir statü verilen kişilerdir. Bu kapsamda bulunan kişiler 4.4.2013 yılından itibaren genel sağlık sigortalısı sayılmakta olup İl Göç İdaresi Müdürlüklerince bu kapsama alınanlar Sosyal Güvenlik Kurumuna bildirilerek genel sağlık sigortasından faydalanmaktadır. Ancak bu kapsamda sayılanlara ilişkin 6458 sayılı Kanunun 89 uncu maddesinde 6.12.2019 yılında yapılan düzenleme ile kısıtlama getirilmiştir. Daha önce her yıl yenilenen genel sağlık sigortalılığının ancak başka bir sağlık güvencelerinin bulunmaması ve ödeme güncünün de olmaması şartları ile yenilenmeye başlamıştır. Yapılan düzenleme uluslararası koruma başvuru sahiplerinin gelir durumlarının bulunması halinde genel sağlık sigortalılıklarının Göç İdaresi Başkanlığınca karşılanmayacağı anlamına gelmektedir.
Türkiye’de çalışma izni ile bulunan yabancı uyruklular çalışmaya başladığı ilk günden itibaren hem sosyal sigorta haklarından hem de genel sağlık sigortası haklarından faydalanabilmektedirler. Bu kişilerin bakmakla yükümlü olduğu aile fertleri de Türkiye’de ikamet izni bulunması koşulu ile genel sağlık sigortasından faydalanmaktadır.
Genel sağlık sigortası kapsamında bulunan yabancı uyrukluların en fazla yer aldığı statü ise ikamet izni sahibi yabancılardır. Bu statüde bulunan yabancılar Sosyal Güvenlik Kurumu mevzuatına göre çeşitli kapsamlarda yer almaktadır. Türkiye’de ikamet eden yabancı uyruklulardan; emeklilik aylığı alanlar, gelir veya ödenek alanlar, İş-Kur ödeneklerinden faydalananlar, sosyal hizmetler kapsamında olanlar, misafir askeri personeller ve başkasının bakmakla yükümlü olduğu kişi kapsamında olanlar kronik rahatsızlıklar hariç Türkiye Cumhuriyeti vatandaşları ile aynı şartlarda aynı hizmetlerden faydalanmaktadırlar.
İkamet izni sahibi yabancılardan yukarıda anılan kapsamlara girmeyen kişiler de kendi talepleri ile genel sağlık sigortalısı sayılmaktadır. Bu şekilde talepleri ile genel sağlık sigortalısı sayılanlar üç kapsam altında toplanmaktadır: yabancı uyruklu öğrenciler, yabancı uyruklular ve Türk soylular. Yabancı uyruklu öğrenciler, MEB veya YÖK tarafından belirlenen örgün eğitim kurumlarındaki kayıtlarından itibaren 3 ay içerisinde, Sosyal Güvenlik Kurumu merkezlerine bizzat veya e-devlet üzerinden online olarak** başvuru yapmaları halinde ilgili eğitim süresince genel sağlık sigortalısı sayılmaktadır. Bu kapsamda sayılanların aylık prim tutarları 2022 yılı için 258,84 TL olup bir yıllık primlerinin tamamını bir ay içinde ödeme zorunluluğu bulunmaktadır. Aile fertlerinin kendisi üzerinden sağlık hizmeti alması mümkün olmayan bu kapsamdaki genel sağlık sigortalılığı kişinin talebi ile sonlandırılmamaktadır. Sigortalının ancak başka bir kapsamda genel sağlık sigortalısı sayılması veya eğitimini sonlandırması koşulları ile sigortalılığı sona erebilmektedir.
Türkiye’de ikamet eden yabancı uyruklulardan ikamet süresi kesintisiz bir yılı dolanlar, talep etmeleri ve başka bir sigortalılığının bulunmaması koşulu ile genel sağlık sigortalısı sayılmaktadır. 2022 yılı için aylık 1.553,04 TL ödeyerek genel sağlık sigortası hizmetlerinden faydalanacak olan bu kişilerin aile fertleri de (eş, çocuk, anne ve baba) kendisi üzerinden sağlık sigortasından faydalanabileceklerdir. Herhangi bir borcun bulunmaması şartı aranan bu sigortalıların kendi talepleri ile sigortalılığını sonlandırması mümkün değildir. Bu kişiler ancak başka kapsamda sigortalı sayılması veya Türkiye’den ayrılması durumlarında genel sağlık sigortasını iptal ettirebileceklerdir.
Türk soylu kişiler açısından da Türkiye’de sürekli ikamet şartı aranmaksızın Türkiye Cumhuriyeti vatandaşının veya çalışma izni muafiyeti sahiplerinin aile ferdi olması koşulu ile genel sağlık sigortalısı olma imkânı söz konusudur. 1.4.2017 tarihinden itibaren getirilen bu düzenleme ile Türk soylu aile fertleri Türkiye’ye geldiklerinde genel sağlık sigortasından faydalanabilmektedir. Diğer taraftan, Sosyal Güvenlik Kurumunca Etabli belgesi sahibi Batı Trakya Türkleri de bu kapsamda genel sağlık sigortalısı sayılan kişiler arasında sayılmıştır. Aylık prim tutarı 194,13 TL ile sadece sigortalının kendisi sağlık hizmetlerinden faydalanmaktadır. Sigortalılığın sona ermesi açısından da başka kapsama geçme zorunluluğu bulunmaktadır.
Talep ile genel sağlık sigortalısı sayılan yabancı uyruklular, yabancı uyruklu öğrenciler ile Türk vatandaşı yakını Türk soylular borcunun bulunmaması şartının yanında sağlık sigortasından faydalanmaları için en az 30 gün prim ödeme süresi gerekmektedir. Bu sürede ancak acil hizmetleri karşılanmaktadır. 30 günlük bu süre Etabli belgesi sahipleri ve çalışma izni muafiyeti sabinin aile fertleri için 120 gün şeklindedir.
Son olarak, yabancı uyruklu genel sağlık sigortalıları için son günlerde en fazla sorulan sorulardan biri olan kronik hastalıkların Sosyal Güvenlik Kurumu tarafından karşılanıp karşılanmadığı hususuna değinirsek; Sosyal Güvenlik Kurumu mevzuatı gereği yabancı uyruklu genel sağlık sigortalılarının, genel sağlık sigortalısı sayılmadan önceki kronik rahatsızlıkları karşılanmamaktadır. Kurumca çıkarılan 2021/25 sayılı Genelge ile uluslararası koruma statüsü veya vatansız sayılanlar dışındaki tüm genel sağlık sigortalılarının kronik rahatsızlıklarının karşılanmayacağı, bu konuda ilgili tüm hastalıkların genel sağlık sigortalısı olmadan önce oluşup olmadığının tespitine yönelik sağlık raporunun istendiği belirtilmiştir. Yabancı uyrukluların son günlerde sıkıntı yaşadığı bu konuda mevzuatın uygulanmasına ilişkin tereddütler bulunmaktadır.
* https://www.goc.gov.tr/ikamet-izinleri
**https://www.turkiye.gov.tr/sosyal-guvenlik-yabanci-uyruklu-ogrencilerin-gss-basvurusu-ve-takibi
